Yeni Kurulan İşletmelerin Sorumlu Olduğu Vergi Türleri

İster tek kişi tarafından gerçek bir meydan okumayla kurulan şahıs işletmeleri olsun, ister rekabetin en üst seviyede yaşandığı anonim şirketleri olsun, hepsi için ortak bir yükümlülük söz konusu: Vergiler. Şirketlerin yatırım ve finansman kararlarına etki edebilen vergiler, işletmelerin belirli bir oranda devlete ödedikleri paylar olarak özetlenebilir. Bu noktada işletmeler, kuruluşlarından itibaren yasalarla belirlenmiş takvimlere göre uygulanan vergi sistemine tabi olurlar.

Prof. Dr. Fatma Özkul’a atıfla, işletmeyi bir insan organizmasına benzetirsek burada beyin yönetimdir. Kalan tüm fonksiyonlarını, organizmanın diğer organlarına benzetebiliriz. İşletmelerde mali işlemlerin kaydı, sınıflandırılması, vergisel yükümlülüklerin hesaplanması ve raporlanması sürecini ifade eden muhasebe, mevcut organizmanın adeta sinir sistemidir. Zira muhasebe disiplini, işletmelerin vergilendirme süreçleriyle doğrudan bağlantılı olan teknik bir konudur.

Peki, yeni kurulan işletmelerin sorumlu olduğu vergi türleri nelerdir, istisnalar var mı, vergi ödemeleri nasıl ve ne zaman yapılır? Gelin, bu soruların kolay anlaşılır yanıtlarını birlikte inceleyelim.

Yeni işletmelerin hangi vergilerden sorumlu olacağı hukuki yapı, faaliyet alanı, gelir modeli, ilgili işlemler, istihdam gibi faktörlere göre şekillenir. Vergi yükümlülükleri, işletmenin kuruluşu itibarıyla belirlenir, ayrıca faaliyet süresince yerine getirilmesi elzem olan beyan ve ödeme aşamalarını içerir. En temel vergi türleri ise gelir vergisi ve kurumlar vergisidir. Gelir ve kurumlar vergisi, aynı zamanda Devletin en önemli gelir kaynaklarını oluştur.

Faaliyet alanına göre değişen oranlarıyla Katma Değer Vergisi (KDV), beyan edilip ödenen temel vergi çeşitleri arasındadır. Geçici vergi, kira stopajı gibi vergisel kesintiler, damga vergisi gibi farklı yükümlülükler bulunur. Spesifik bir vergi türü olarak akaryakıt, otomotiv, vb. işletmelerde özel tüketim vergisi (ÖTV) vardır. Ayrıca çalışanlar için sosyal güvenlik primleri bildirilir ve ödenmesi yükümlülük dahilindedir.

Hazırsanız, işletmeler kategorilerine göre ayrılarak vergi kalemleri daha detaylı incelenecek. Şahıs şirketlerinin ödemekle yükümlü olduğu vergiler ile başlıyoruz.

Mükellef türleri arasında yer alan şahıs şirketlerinin ödemekle yükümlü olduğu temel vergi kalemleri Gelir Vergisi ve Geçici Vergidir.

Şahıs şirketlerinin elde ettikleri kazanç üzerinden yükümlü oldukları ve yıllık gelir vergisi beyannamesiyle beyan ettikleri veri türü gelir vergisi ile ifade edilir. Bu düzlemdeki gelir vergisi türleri 7’ye ayrılır;

• Ticari kazanç,
• Zirai kazanç,
• Ücret,
• Serbest meslek kazancı,
• Gayrimenkul sermaye iradı,
• Menkul sermaye iradı,
• Diğer kazanç ve iratlar.

Ciroyu yani tüm kazancı esas almaz, gelirlerden giderler düşülür ve net kazanç üzerinden bir gelir vergisi hesaplama işlemi gerçekleştirilir. Gelir vergisi hesaplama noktasında temel mantık ise şöyledir;

Ticari kazanç = Hasılat – Vergiden düşülebilen giderler

Öte yandan gelir vergisi hesaplama dahilinde ‘artan oranlı tarife’ denilen özel bir sistem uygulanır, özetle tüm gelir vergisi türleri için kazanç ne kadar artarsa uygulanan oran da belirli ölçülerde artabilir.

Bir başka detay olarak, vergiden düşülme yerine vergi matrahından düşme-indirme ifadeleri de muhasebe jargonunda sıklıkla kendine yer bulur. Ayrıca “diğer kazançlar ve iratlar” kapsamında önemli bir konu değer artış kazançlarına kısaca değinmekte fayda olabilir. Buradaki değer artışı kazancı hesaplama, değişiklik gösteren mali özelliklere bağlı olarak değerlendirilir.

Üçer aylık dönemlerde beyan edilen ve mali kar/zarar durumlarına göre belirlenen bir vergi türü. Gelir vergisi ne zaman ödenir dendiğinde ise yıl içerisindeki Ocak’tan itibaren üç aylık periyotların devamından 1,5 ay sonrasında ilgili vergi ödemesi gerçekleştirilebilir. Örneğin Ocak-Mart arasındaki 3 aylık dönemin gelir vergisi, Mayıs ayının 14’üne kadar beyan edilip, bu tarihten 17’si sonuna kadar ödenebilir.

Geçici vergi ve gelir vergisi birbirleriyle bağlantılı vergilerdir, çünkü yıl içinde ödenen geçici vergi tutarlarının toplamı, yıl sonunda beyan edilen gelir vergisinden düşülür. Örneğin yıl içinde 10.000 TL geçici vergi ödeyen bir şahıs işletmesinin yıl sonunda hesaplanan gelir vergisinin 30.000 TL olduğunu varsayalım, 10.000 TL düşülür ve ilgili vergi kalemi 20.000 TL olarak beyan edilir.

Anonim, limited gibi tüzel kişiliğe sahip mükellef türleri belirlenmiş şirket türleri, sermaye şirketleri olarak ifade edilir. İlgili vergilendirme süreçlerinde hukuki yapı, elde edilen kazançlar ve faaliyetler önem taşır. Şahıs şirketinden farklı olarak temel vergilendirmede şirket sahibinin gelirleri değil, şirketin genel kazancı temel oluşturur.

Kurumlar Vergisi, sermaye şirketlerinin ödemekle yükümlü olduğu temel vergi türü. Şirketin kazancı üzerinden hesaplanır ve yıllık kar-zarar durumunun beyanını esas alır. Kurumlar vergisi oranı sabittir, dolayısıyla değişen yüzdelerde değildir. Hesap döneminin kapandığı tarih, yılın son günüdür (31 Aralık), beyan dönemi Nisan ayıdır (25 Nisan akşamına kadar) ve aynı ayın sonuna kadar ödenebilir.

Sermaye şirketlerinde faaliyetlere, çalışan sayısına ve ticari işlemlere bağlı vergi türleri ve yükümlülükleri de vardır.

Vergilendirme tarafında farklı yükümlülükleri bulunan şahıs ve sermaye şirketlerinde ticari faaliyetler, işlemler ve çalışan sayısı özelinde bir dizi ortak vergi haiz durumda. Bu kapsamdaki ortak vergi kalemleri arasında öne çıkanlar KDV, Muhtasar ve Prim Hizmet Beyannamesi kapsamındaki stopaj ve Damga Vergisidir. Her birinin ayrı vergi türü kodları vardır.

Hem şahıs şirketlerinin hem de sermaye şirketlerinde mal veya hizmet satışında işlem KDV’ye tabi olduğunda vergi türü kodları belli olan KDV vergisi, belirli ödemelerde vergi kesintisi olması halinde Gelir Vergisi Stopajı ve belirli sözleşmelerde, vb. olabilen Damga Vergisi, belirli şartlara bağlı olarak yükümlülük getirebilen vergi çeşitleri arasındadır.

KDV, esasen çokça karşılaşılan bir muhasebe terimi. Örneğin birçok alışverişte, örneğin market fişlerinde KDV ibaresi görülebilir. Özetle bir ürün veya hizmet, KDV’ye tabiyse KDV vergi yükümlülüğü oluşur. İşletmelerin tamamı, satış işlemlerinde yer alan KDV oranını, alışlarında ödedikleri KDV’den düşer ve kalan tutar, belirli dönemlerde KDV vergisi olarak ödenir.

KDV vergi kalemi ile ilgili kolay anlaşılır bir örnekle, satış fiyatı 60 TL olan bir ürünün yüzde 20 KDV oranına sahip olduğunu varsayalım; bu durumda 50 TL KDV hariç tutar, 10 TL KDV kısmı olmak üzere KDV dahil fiyat yani 60 TL’ye ulaşılır. Eğer işletme, benzer şekilde 8 TL KDV ödediği bir ürün alırsa, bu durumda ödenecek vergi tutarı 10 TL – 8 TL= 2 TL olur. Burada satın alınan ürünün KDV indirimine uygun olması gerektiğini de belirtelim.

Detay bilgi olarak, oran ve uygulama bakımından farkları temel alan KDV türleri vardır. 2026 yılına göre bunlar;

• Genel KDV Oranı: %20 (Elektronik ürünler, giyim, kozmetik, vb.)
• İndirimli KDV Oranı: %10 (yeme-içme, vb.)
• Daha düşük indirimli KDV oranı: %1 (Temel gıda ürünlerinin önemli bir kısmı)

KDV istisnası ise KDV türleri ile ilgili daha spesifik bir konudur.

Muhtasar ve Prim Hizmet Beyannamesi, gelir vergisi stopajının bildirildiği beyannamedir. Buradan hareketle işletmelerde çalışan varsa ve stopaj gerektiren bir ödeme (kira gibi) söz konusuysa gündeme gelen vergi yükümlülüğüne işaret eder.

Türkiye’de yeni kurulan, mükellef türleri açıkça belirtilmiş işletmelere yönelik vergi teşvikleri ve muafiyetler mevcut. Bu bağlamda belirli şartları sağlayan işletmeler, mali yükleri hafifleten çeşitli kolaylıklardan yararlanabilir.

İşletmelerin özellikle belirli coğrafi bölgelerdeki yatırımları, destekler ve teşviklere konu olabilir. Bazı yatırımlarda KDV istisnası, vergi indirimi, istihdamı artırmaya yönelik sigorta prim destekleri gibi teşvikler bulunur. Genç girişimcilere gelir vergisi teşvikleri de vardır.

Genel hatlarıyla bir işletmenin hukuki yapısı, faaliyet alanı gibi özellikleri, uygulanabilecek destekleri ve muafiyetleri belirler. Bu nedenle yeni kurulan işletmelerde ne gibi vergi teşviklerinden ve muafiyetlerden yararlanılabileceğinin detaylıca araştırılması tavsiye edilir.

Türkiye’de vergi ödemeleri dijital dönüşüm ekseninde bir hayli pratiktir. Ödeme işlemleri, kısa adı GİB olan Gelir İdaresi Başkanlığı'nın resmi online kanallarının yanı sıra anlaşmalı bankaların online platformları (mobil uygulama, web sitesi) üzerinden gerçekleştirilebilir. Ayrıca bankalar ve vergi dairelerine fiziki olarak gidilerek veri ödemesi yapılabilir. Ödeme tarihleri, vergi çeşitleri ile ilgili olarak farklılıklar gösterir. Aylık, üç aylık ve yıllık dönemlerde beyan edilen ve genellikle beyan döneminin ardından da yasal ödeme süreleri dahilinde işlemler tamamlanabilir. Vergi ödemelerinin yasal süreler içerisinde ödenmesi, gecikme faizi gibi yaptırımlarla karşılaşmamak adına önem taşır.

Halleder, işletmelerin finansal süreçlerini kolaylaştırmak için geliştirilen kapsamlı bir mobil uygulamadır. İşletmeler, Halleder sayesinde faturalarını ve çeklerini kolayca yükleyerek finansmana erişebilir, nakit akışlarını daha etkin şekilde yönetebilir ve bekleyen alacaklarını hızlıca nakde dönüştürebilir.

Önemli Bilgilendirme: Makalede yer verilen vergi oranları ve uygulamalar zaman içerisinde değişiklik gösterebilir. Bilgilerin resmi kurumlardan teyit edilmesi önerilir.

• https://www.parasut.com/blog/yeni-kurulan-isletmelerin-sorumlu-oldugu-vergi-ve-beyanname-turleri
• Eric Rees – Startup, 1. Baskı, 2019
• Prof. Dr. Fatma Özkul – Kripto Varlıklar Muhasebesi, 2022
• https://vergiport.com/blog/kdv-nedir-kdv-nasil-hesaplanir